Over de Studenten Welzijnswijzer

De overgang middelbare school naar hoger onderwijs gaat samen met verhoogd risico op stress, prestatiedruk, tegenvallende studieresultaten en studie-uitval. Studenten voelen zich tegenwoordig minder verbonden met studiegenoten en rapporteren eenzaamheid, stress, en psychische problemen. Studentenwelzijn staat onder druk en dat merken we allemaal. Studentverenigingen kunnen een belangrijke rol spelen om studentenwelzijn te verbeteren, maar er is nauwelijks kennis over de manier waarop zij hier het beste aan kunnen bijdragen.

Veel studenten zijn naast hun studie lid van een studie-, studenten- of sportvereniging en brengen daar vaak veel tijd door. Het verenigingsleven kan daarmee een grote en belangrijke rol spelen in het scheppen van een gelukkige studententijd. Een vereniging kan op verschillende manieren een bijdrage leveren aan hoe een student zijn of haar studententijd ervaart. Voor sommigen betekent de vereniging een nieuw thuis in een vaak nog onbekende stad, de plek waar men vrienden voor het leven kan maken en waar we worden wie ze zijn. Het is niet voor niets dat veel oud-studenten hun vroegere vereniging nog een warm hart toedragen.

Maar het kan ook een plek zijn waar studenten geconfronteerd worden met complexe sociale dynamieken, soms met ernstige gevolgen. De studententijd is ook een kwetsbare periode waarin je je loskoppelt van het ouderlijk nest en je eigen bestaan opbouwt. We zien dat veel studenten in deze periode veel onzekerheid, prestatiedruk en stress ervaren. Binnen een vereniging kan dit gepaard gaan met het ervaren van sociale binding of juist afwijzing, het experimenteren met alcohol, drugs en seks. Ook groepsdruk is een fenomeen dat vaak in dergelijk hechte kringen gevoelt wordt en die ertoe kan leiden dat men verleid wordt om dingen te doen waar men zich niet senang bij voelt. De vraag is hoe verenigingen de positieve sociale aspecten van het verenigingsleven kan bewaren en tegelijkertijd negatieve gevolgen voor het welzijn van leden kan voorkomen. De vereniging moet een speeltuin zijn met de vrijheid om te ontdekken wie je bent, maar het liefst ook met vangrails die zorgen dat je dit op een veilige manier kan doen. Hier hoort een cultuur bij waarin sociale veiligheid en mentaal welzijn een belangrijke plek innemen in de manier waarop leden met elkaar omgaan.

Veel verenigingen geven zelf aan dat zij graag een bijdrage willen leveren om het mentale welzijn en de sociale veiligheid van studenten te borgen en versterken, maar veelal niet over voldoende kennis beschikken om dit complexe en brede thema in hun cultuur te integreren. Hoe kun je als studentbestuurder bijdragen aan het welzijn van studenten? Er is veel kennis vanuit de wetenschap hoe je welzijn kunt verbeteren, maar hoe vertaal je deze kennis naar praktische tips voor het runnen van jouw vereniging?

Het doel van de Welzijnswijzer is om jou hierbij te helpen. Jouw inzet als studentbestuurder is daarbij essentieel!

We hebben de Welzijnswijzer ontwikkeld om jou als bestuurder van een vereniging te helpen bij het professionaliseren van het welzijnsbeleid op jouw vereniging. Daarvoor geven we je concreet advies over beleid en interventies voor jouw vereniging, bijvoorbeeld hoe je mentaal welzijn bespreekbaar maakt of hoe je zorgt voor een veilige verenigingscultuur. Om de Welzijnswijzer te ontwikkelen hebben we ons verdiept in de literatuur en gesproken met tientallen experts vanuit de wetenschap en praktijk, studentbestuurders en andere studenten.

De Welzijnswijzer is volledig voor en door studenten gemaakt. Wij zijn dus zelf ook student en veelal lid van een vereniging en begrijpen wat wel en niet past bij de verenigingscultuur. Doordat we met veel verschillende studentbestuurders hebben gesproken, weten we ook wat er momenteel leeft in het verenigingsleven en kunnen we met ons advies hierop inspelen.

We staan aan het begin van een belangrijke ontwikkeling binnen het studentenleven waarin aandacht voor sociale veiligheid en mentaal welzijn op de kaart worden gezet. Samen tillen we het verenigingsleven naar een nieuw niveau en zorgen we ervoor dat iedereen de mooiste tijd van zijn of haar leven kan beleven op jouw vereniging! Wat leuk dat jij hieraan meewerkt!
De Welzijnswijzer is op initiatief van, voor en door studenten ontwikkeld. De projectgroep van de Welzijnswijzer bestaat uit een X-tal studenten uit het mbo, hbo en wo. Voor dit project hebben we een beroep gedaan op onze eigen ervaringen en hebben we daarnaast met een aantal studentbestuurders uit verschillende delen van het land gesproken om te achterhalen waar hun behoefte ligt en welke vragen er leven rondom dit thema. Hieruit hebben we geleerd wat er actueel leeft binnen studie-, studenten- en sportverenigingen. Deze ervaringskennis hebben we gecombineerd met wetenschappelijke inzichten, zodat we studentbestuurders optimaal en passend kunnen adviseren over hoe ze het welzijnsbeleid van hun vereniging kunnen professionaliseren.

Dit heeft geresulteerd in een Welzijnswijzer die ingaat op vijf thema’s: mentaal welzijn, stressoren, middelengebruik, sociale veiligheid en gemeenschapsvorming. De keuze voor deze thema’s is afgestemd met studentbestuurders en experts als zijnde thema’s die aansluiten bij de verenigingscultuur en allen positief kunnen bijdragen aan studentenwelzijn.

Elk thema wordt volgens een vast schema behandelt. Hierbij nemen we de concrete behoeftes en vragen van de studentbestuurders die we hebben gesproken. Wat speelt er, waarover willen jullie advies? Daarna lichten we een aantal mogelijke interventies of beleidskeuzes uit, waarbij we zo concreet mogelijk maken hoe jullie hiermee binnen de vereniging aan de slag kunnen gaan.

We bieden daarnaast een podium aan best practices binnen, die we tijdens ons onderzoek zijn tegengekomen. Tot slot geven we nog inzicht in de achtergrondliteratuur die we bij het betreffende thema hebben gebruikt. Deze informatie is vooral bedoeld voor lezers die wat meer de diepte in willen gaan.

Voor je verder gaat met lezen per thema, willen we graag nog een paar punten verduidelijken:
  1. Alles hangt samen: alle thema’s in de Studenten Welzijnswijzer hangen met elkaar samen. Studenten die veel drinken hebben een lager mentaal welzijn, een hiërarchische en exclusieve structuur kan leiden tot eenzaamheid en uitsluiting en bij seksueel grensoverschrijdend gedrag is vaak alcohol in het spel. We proberen die verbinding zo veel mogelijk te maken, want een integrale aanpak is het meest effectief.

  2. Taalgebruik: de Studenten Welzijnswijzer is geschreven door studenten voor studenten. De kennis die we inzetten is gebaseerd op (wetenschappelijke) literatuur en inzichten van experts. We hebben deze kennis naar eigen inzicht vertaald naar de belevingswereld van studenten en studentverenigingen. We doen ons best om hierbij steeds zo neutraal mogelijke terminologie te gebruiken, maar sluiten niet uit dat door het participatieve karakter van het onderzoek dat niet overal is gelukt. Mocht dat zo zijn of voor jou als lezer zo voelen, dan vinden we het fijn als je ons daarop wijst.

  3. Maatwerk: elke vereniging is anders, of het gaat om het aantal leden, het doel van de vereniging of hoe ver het welzijnsbeleid al ontwikkeld is. Vanwege die diversiteit is uiteindelijk altijd maatwerk nodig. In de Studenten Welzijnswijzer proberen we iedereen zo goed mogelijk te bedienen door zowel adviezen te geven die eenvoudig te implementeren zijn, als adviezen waarvoor al een basis in welzijnsbeleid en langdurige implementatie nodig is. We geven zo veel mogelijk concrete tips, in de hoop dat er altijd ook iets relevants tussen zit voor jouw vereniging.

Ontstaan van de Studenten Welzijnswijzer

Wij zijn een groep mbo, hbo en wo studenten uit Utrecht, Tilburg en Leiden en we hebben zelf ervaren hoe studentenwelzijn onder druk staat en ervaring opgedaan met het verenigingsleven en besturen. Als ervaringsdeskundige studenten hebben wij het project Studenten Welzijnswijzer met en voor studenten bedacht en samen met ervaren onderzoekers opgezet. In deze unieke intersectorale samenwerking, waarbij verschillende stakeholdergroepen zijn betrokken (verenigingen, onderwijsinstellingen, gemeenten, experts op het gebied van mentaal welzijn) hebben we kennis verzameld over hoe studentverenigingen kunnen bijdragen aan de mentale gezondheid van hun leden. Met de Studenten Welzijnswijzer willen wij studentverenigingen een helpende hand bieden in het organiseren van preventieve en curatieve maatregelen voor het mentale welzijn van hun leden. Samen met de verschillende stakeholders hebben wij daarom onderzoek gedaan naar onder andere de volgende vragen:

  • Op welke manier kunnen verenigingen bijdragen aan het welzijn van studenten?
  • Hoe ziet het welzijnsbeleid bij verschillende verenigingen er op dit moment uit?
  • Waar ligt de behoefte aan welzijnsbeleid bij verenigingen?
  • Hoe kunnen verenigingen welzijnsbeleid op een duurzame manier implementeren in hun bestaande beleid?

Methode

In het onderzoek hebben we verschillende methoden gebruikt. Om te onderzoeken hoe studentenwelzijn verbeterd kan worden en wat er tot nu toe hierover is bekend in de context van studentverenigingen, hebben we een literatuurstudie uitgevoerd. Daarnaast zijn er gesprekken gevoerd met verschillende experts op het thema studentenwelzijn en studentverenigingen in Nederland. Ook hebben we experts gevraagd hoe hun kennis vertaald kan worden naar concrete adviezen en mogelijke interventies die studentverenigingen kunnen inzetten. De groep experts bestond zowel uit onderzoeksexperts als praktijkexperts zoals vertrouwenspersonen van studentverenigingen, psychologen, zorgcoaches/decanen van mbo-, hbo en wo-instellingen, en experts die ervaring hebben met beleidsvorming op een relevant welzijnsthema.

Om erachter te komen wat de behoefte en vragen zijn die binnen studentverenigingen leven hebben we verenigingsbestuurders telefonisch gesproken. Ook hebben we een aantal focusgroepen georganiseerd met bestuurders en leden van studentverenigingen. Hierin is ook gevraagd naar bestaand beleid en adviezen die vanuit de eigen ervaring van verenigingen kunnen helpen in het versterken van welzijn. Daarnaast is zo nagegaan wat verenigingen op dit thema zelf observeren en wat hun ervaringen zijn rondom studentenwelzijn.

Voor het afnemen van de interviews hebben we gebruik gemaakt van een semi-gestructureerde interviewopzet. De interviews waren deels fysiek en deels online via een video-call. Na afloop zijn alle interviews ad verbatim geanalyseerd door gebruik te maken van het analyseprogramma Atlas.ti. Bij de belrondes is gewerkt met een belscript. De focusgroepen vonden online plaats en hebben we gestructureerd door een topiclijst te gebruiken.

De Welzijnswijzer zal ook nog als rapport worden gepubliceerd in de zomer van 2024.

Adviesraad

Het onderzoek werd begeleid door een groep stakeholders die op verschillende momenten van het onderzoek feedback hebben gegeven op de inhoud en het proces. De adviesraad bestond uit de volgende stakeholders:

  • Ann Withaar (Landelijke Kamer van Verenigingen)
  • Linde van Mechelen (Landelijke kamer van verenigingen)
  • Jantine Schuit (Universiteiten van Nederland)
  • Kai Heijneman (Vereniging Hogescholen)
  • Daniël van Brussel (Interstedelijk studenten overleg)
  • Elisa Weehuizen (Landelijke Studentenvakbond)
  • Rens Brands (Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs)
  • Thijs de Jongh (Studentenambtenaren Nederland)